درسنامه آموزشی احکام (3) کلاس دوازدهم معارف

در برخی از جملاتی که میان افراد رد و بدل می‌گردد، علاوه بر معنایی که از مفاد عین کلام فهمیده می‌شود، از مضمون بیان نشدۀ آن نیز معانی‌ای می‌توان برداشت کرد و به آن استناد نمود. مثلاً وقتی اعلام می‌کنند که «اگر برف ببارد مدرسه تعطیل است»، علاوه بر آنچه در مفاد این جمله وجود دارد، از مضمون آن هم معنای دیگری قابل برداشت است و آن اینکه «اگر برف نبارد مدرسه تعطیل نیست». مدلول جملۀ نخست را «منطوق» و مدلول جملهٔ دوم را «مفهوم» جملهٔ نخست می‌گویند.

همین روش در برداشت از آیات و روایات نیز به کار می‌رود. در واقع در بحث مفاهیم می‌خواهیم بدانیم که چه جملات و عبارت‌هایی مفهوم دارند تا اگر در آیه و روایتی چنین تعابیری به کار رفت، بتوان علاوه بر منطوق کلام از مفهوم آن نیز در استنباط حکم شرعی استفاده کرد.

مثلاً وقتی در روایتی درباره نماز مسافر آمده است:

«إذا کُنتَ فِی المَوضِع الَّذِی لَا تَسْمَعُ فِیهِ الأَذانَ فَقَصِّر»
هرگاه به جایی رسیدی که دیگر صدای اذان شهر را نمی‌شنوی، نمازت را شکسته بخوان.

منطوق این کلام گویای این مطلب است: هنگامی که از شهر خارج شدی زمانی به تو مسافر گفته خواهد شد که دیگر صدای اذان شهر را نشنوی. اما این کلام مفهوم نیز دارد و آن اینکه «اگر در جایی هستی که هنوز صدای اذان شهر را می‌شنوی نمازت را شکسته نخوان».

حال سؤال این است که آیا تنها امرِ «قَصِّر» که در منطوق روایت است، حجت می‌باشد یا اینکه نهی «إذا کُنتَ فِی المَوضِعِ الَّذی تَسْمَعُ فِیهِ الآذانَ فَلا تُقَصِّر» ـ که مفهوم آن می‌باشد ـ نیز حجت است؟

اکنون که منظور از «مفهوم» روشن شد، می‌افزاییم که به اعتقاد متخصصان علم اصول، اگر ثابت شود جمله‌ای مفهوم دارد، آن مفهوم بی‌تردید حجت است. به عبارت دیگر، حجیت مفهوم همانند حجیت منطوق است و برای هر یک از گوینده و شنونده قابل استناد و احتجاج می‌باشد. تنها بحث بر سر این است که کدام جملات دارای مفهوم هستند. لذا در ادامه به تحقیق درباره اقسام مفهوم می‌پردازیم که منظور از آن بررسی انواع جملات و کشف این نکته است که کدام قسم از جملات مفهوم دارند و کدام یک مفهوم ندارند.

اقسام مفهوم

در یک تقسیم کلی مفهوم بر دو نوع است: مفهوم موافق و مفهوم مخالف.

1- مفهوم موافق

مفهوم موافق عبارت است از «مفهومی که حکم آن با حکم موجود در منطوق یکسان است». بدین معنی که اگر حکم موجود در منطوق حرمت است، حکم مفهوم نیز حرمت است، و اگر وجوب است، حکم مفهوم نیز وجوب می‌باشد و ما این حکم را به «طریق اولی» کشف می‌کنیم.

مثلاً در قرآن درباره احترام به پدر و مادر می‌فرماید:

«فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ» _{(سورهٔ اسراء، آیهٔ 23)}

در این آیه فرزند از گفتن «اف» به پدر و مادرش نهی شده، پس حرام است. و مفهوم موافق آن این است که امور شدیدتر از «اف» ـ مثل توهین و ناسزاگویی ـ هم به طریق اولی حرام هستند. چنان که دیدیم حکم مفهوم را به‌وسیله استناد به «طریق اولویت» به دست آوردیم. از این‌رو به مفهوم موافق «مفهوم اولویت» نیز گفته می‌شود و تردیدی نیست که این قسم جملات مفهوم دارند و تنها باید اولویت مفهوم بر منطوق ثابت شود. زیرا در بسیاری از موارد ادعای اولویت می‌شود، اما با دقت و تأمل بیشتر در می‌یابیم که این ادعا صحت ندارد.

2- مفهوم مخالف

برخلاف مفهوم موافق، در مفهوم مخالف حکم موجود در منطوق، با حکم مفهوم یکسان نیست؛ بلکه در سلب و ایجاب متفاوت‌اند.

مثلاً وقتی گفته می‌شود: «اگر گوسفند تذکیه نشده باشد، گوشتش را نخور»، از منطوق این کلام حرمت خوردن گوشت و از مفهوم آن «عدم حرمت (حلیت) خوردن گوشت گوسفند مذگی» فهمیده می‌شود. پس حکم در منطوق، حرمت ولی در مفهوم حلیت است.

مفهوم مخالف دارای اقسام متعددی است. به عبارت دیگر درباره انواع مختلفی از جملات ادعای مفهوم داشتن شده است؛ که ما در اینجا تنها به دو نوع از آنها که مهم‌تر از بقیه هستند می‌پردازیم.

الف) مفهوم شرط

جملات شرطیه از یک جملهٔ شرط و یک جمله جواب تشکیل شده‌اند. از آنجا که حکم موجود در جملهٔ شرطیه متوقف و معلّق به وجود و حصول شرط است، بنابراین منتفی شدن شرط موجب انتفای حکم می‌شود؛ و این همان مفهومی است که در جملهٔ شرطیه وجود دارد.

مثلاً در روایت آمده است که «إذا کانَ الماءُ قَدرَ کُرٍ لَم یُنَجِسهُ شَیء». مفهوم این کلام این است که چنانچه آب به قدر کر نباشد با برخورد به چیز نجس نجس می‌شود. در این روایت اگر چه منطوق کلام درباره حکم آب کر بود، اما ما به وسیله مفهوم آن، حکم آب غیر کر (قلیل) را به دست آوردیم.

- شرایط مفهوم داشتن جملهٔ شرطیه: برای اینکه جملهٔ شرطیه دارای مفهوم باشد سه شرط لازم است:

1- میان شرط و جواب ملازمه برقرار باشد؛ یعنی رابطهٔ میان شرط و جواب اتفاقی نباشد. مثلاً وقتی صدای کلاغی می‌آید و در آن لحظه اتفاقاً واقعهٔ شومی رخ می‌دهد، نمی‌توان گفت: «هرگاه صدای کلاغ بیاید، واقعۀ شومی رخ خواهد داد»؛ زیرا میان صدای کلاغ و واقعهٔ شوم ملازمه نیست.
2- جواب متوقف و مترتب بر وجود شرط باشد؛ یعنی وجود شرط سبب ایجاد جواب شود.
3- سببیت شرط برای جواب، انحصاری باشد. یعنی جواب تنها با وجود شرط، موجود شود و سبب دیگری در تحقق آن دخیل نباشد؛ بنابراین وقتی گفته می‌شود: «اگر بخوابی وضویت باطل می‌شود»، نمی‌توان چنین مفهوم‌گیری کرد که «اگر نخوابی وضویت باطل نمی‌شود، چون ممکن است سبب دیگری موجب بطلان وضو شود، زیرا سبب بطلان وضو منحصر در خوابیدن نیست.

ب) مفهوم وصف

هرگاه موضوعی که بر آن حکم بار شده است، دارای قیدی (زمانی، مکانی و ...) باشد که در صورت انتفای قید مذکور حکم هم منتفی شود، این جمله دارای مفهوم است. مراد از وصف در اینجا هر قیدی است که بار می‌شود و تعلق حکم به موضوع مشروط به وجود آن قید باشد.

مثلاً در روایت، دربارۀ کسی که از باز پرداخت قرض خود طفره می‌رود آمده است که «مَطلُ الغَنِی ظُلم» (دست دست کردن شخصِ دارا، ظلم است). در اینجا مماطله و دست دست کردن، مقید به غنی و دارا بودن است؛ یعنی حکم ظلم زمانی بر دست دست کردن و نپرداختن قرض بار می‌شود که قرض گیرنده توان بازپرداخت قرض خود را داشته باشد و مفهوم آن این است که «مطل الفقیر لیس بظلمٍ».

یا وقتی در مادهٔ 989 قانون مدنی می‌گوید: «هر تبعهٔ ایرانی که بدون رعایت مقررات، تابعیت خارجی تحصیل کرده باشد، تبعیت خارجی او کأن لم یکن است»، مفهومش این است که با رعایت مقررات، تابعیت خارجی او محقق می‌شود.

علمای اصول معتقدند که جملات وصفیه در اغلب موارد مفهوم مخالف ندارند، مگر اینکه قید و وصف مذکور شرط و سبب انحصاری برای حکم باشد؛ یعنی احراز شود که حکم بیان شده در آیه یا روایت، تنها زمانی به موضوع تعلق می‌گیرد و بر آن بار می‌شود که قید مذکور وجود داشته باشد. مثلاً در روایتی از امام صادق نقل شده است:

«الزَّکاةُ فِی الْإِبِلِ وَ البَقَرِ وَ الغَنَمِ السَّائِمَةِ»
زکات به شتر و گاو و گوسفند بیابان‌چر تعلق می‌گیرد.

که مفهوم آن چنین است: «به شتر و گاو و گوسفند غیر سائمه زکات تعلق نمی‌گیرد».

اما در بسیاری از موارد، این شرایط برای وصف وجود ندارد؛ مثلا در قرآن در بیان احکام محرم و نامحرم، یکی از اقسام زنان محرم را این‌گونه نام می‌برد:

«وَ رَبَائِبُکُمُ اللَّاتِی فِی حُجُورِکُمْ» _{(سورهٔ نساء آیهٔ 23)}
یعنی دختران همسرتان که در دامن شما پرورش یافته‌اند.

در مثال مزبور نمی‌توان به مفهوم این جمله استناد کرد و حکم به نامحرم بودن «ربائبکم اللاتی لیس فی حجورکم» داد.